Dinh dưỡng cho cây trồng là phần khoáng mà rễ và lá hút lên để sống, lớn, ra hoa rồi đậu trái. Nó chia thành ba nhóm: đa lượng, trung lượng và vi lượng. Điều quan trọng nhất là mỗi giai đoạn cây lại cần một tỷ lệ khác nhau.
Chúng tôi làm vườn tại nhà nhiều năm và thấy một chuyện lặp đi lặp lại. Người mới chơi cây hay mua một gói NPK rồi dùng cho mọi thứ. Cây con cũng bón, cây đang ra hoa cũng bón, cây vừa sang chậu cũng bón. Kết quả thường là cây chết chứ không phải cây xanh hơn.
Bài này chúng tôi viết để bạn quyết định được ba việc. Giai đoạn nào bón gì, thiếu chất nào thì lá biểu hiện ra sao, và lúc nào nên dừng tay lại.
Cây vàng lá, chậm lớn không phải lúc nào cũng do thiếu phân
Đây là phản xạ đầu tiên của gần như ai mới trồng cây. Thấy lá vàng, tay liền với gói phân. Nhưng trong vườn nhà, thiếu phân chỉ là một trong nhiều nguyên nhân. Có khi bón thêm còn làm cây chết nhanh hơn.
Chúng tôi từng chứng kiến một chậu hồng leo của người quen. Cây vàng lá, chủ vườn bón đủ loại phân lá rồi phân gốc. Ba tuần sau cây rụng sạch lá. Đổ chậu ra kiểm tra thì rễ đen, đất dưới đáy vẫn còn sũng nước. Vấn đề nằm ở nước, không nằm ở phân.
Có ba nguyên nhân hay bị bỏ qua nhất trong vườn nhà. Rễ úng vì chậu thoát nước kém hoặc tưới quá tay. Rễ cây cần oxy để hô hấp, giống như người cần thở. Ngập nước liên tục thì rễ thối dần, không hút được nước và phân nữa. Lá vàng, mềm, rụng dần từ dưới lên là dấu hiệu điển hình.
Nguyên nhân thứ hai là đất chai. Đất bị nén chặt, hạt đất dính vào nhau thành cục cứng. Nước tưới xuống chảy tràn ra ngoài chứ không thấm vào. Rễ cây cũng không xuyên qua được. Tình trạng này hay gặp ở chậu trồng lâu ngày không thay giá thể, hoặc đất pha quá nhiều sét.
Nguyên nhân thứ ba là pH lệch. Đây là khi độ chua của đất nằm ngoài vùng cây hút được chất. Bạn bón đủ phân, nhưng chất nằm đó mà rễ không lấy lên nổi. Kiểu như để tiền trong tủ khóa mà không có chìa.
Cách phân biệt nhanh nhất là nhìn vị trí lá vàng. Nếu lá vàng đều cả cây, không theo quy luật nào, thường là do stress môi trường như úng, nắng gắt, đổi chỗ đột ngột. Nếu lá vàng theo một trật tự rõ ràng, ví dụ chỉ lá già phía dưới, hoặc chỉ lá non trên ngọn, thì khả năng cao là thiếu chất cụ thể.
Một mẹo chúng tôi hay dùng là kiểm tra độ ẩm đất trước khi nghĩ đến phân. Que tre cắm sâu 5–7cm, rút ra ẩm sũng thì đừng bón gì cả. Chờ đất se mặt rồi tính tiếp.
Vì sao bón nhiều mà cây vẫn không xanh? Vì dinh dưỡng cho cây trồng phải đi kèm khả năng hấp thu. Cây hút chất qua rễ non và qua lá. Nếu bộ rễ hỏng, hoặc đất quá chua, hoặc nước tưới cứng, thì chất bón vào nằm lại trong đất. Bạn thấy cây vẫn vàng, lại bón thêm. Lượng muối trong đất tăng, rễ càng bị sốt, cây càng yếu.
Cách nhận biết đất thiếu chất qua lá có một bài riêng khá chi tiết. Bạn xem thêm ở cách nhận biết đất thiếu chất qua lá để đối chiếu triệu chứng trước khi mua phân.
Dinh dưỡng cho cây trồng gồm những gì: đa lượng, trung lượng, vi lượng
Nói gọn cho dễ nhớ: đa lượng cây cần nhiều, trung lượng cần vừa, vi lượng cần rất ít. Đừng thấy chữ “vi” mà nghĩ không quan trọng. Thiếu một chút bo cũng đủ làm rụng sạch nụ.
Nhóm đa lượng gồm đạm (N), lân (P) và kali (K). Đây là ba chất bạn thấy ghi trên bao bì, ví dụ 16-16-8 hay 20-20-15. Con số đó là tỷ lệ phần trăm theo thứ tự N-P-K.
Đạm giúp cây ra lá, ra thân. Thiếu đạm thì cây còi, lá non nhỏ, màu xanh nhạt. Lân lo phần rễ, nụ, hoa — thiếu lân thì rễ kém, cây chậm ra hoa. Kali lo chuyện trái to, ngọt, cây cứng cáp. Thiếu kali thì trái nhỏ và mau mềm.
Nhóm trung lượng và vi lượng tuy lượng nhỏ nhưng là mắt xích không thay thế được. Thiếu sắt thì lá non vàng gân xanh. Thiếu canxi thì đọt non dị dạng. Mấy chuyện này chúng tôi sẽ nói kỹ ở phần bảng vi lượng bên dưới.
Trung lượng (Ca, Mg, S) — nhóm bị bỏ quên ở vườn nhà
Đa số người trồng chậu chỉ quan tâm NPK. Nhưng canxi giữ vai trò làm vách tế bào vững, giúp cây chống nứt trái, chống đổ. Magie là chất nằm giữa phân tử diệp lục — thiếu nó là lá mất xanh ngay. Lưu huỳnh thì lo chuyện tạo mùi vị, tạo đạm cho cây.
Vườn nhà hay thiếu magie nhất. Tình trạng này gặp nhiều khi bạn tưới nước mưa hoặc nước máy đã lọc mềm nhiều tháng. Triệu chứng dễ thấy là lá già vàng nhưng gân vẫn còn xanh. Trên lá hình thành mảng vàng kiểu chữ V ngược, nhìn là nhận ra.
Vi lượng chỉ cần rất ít nhưng thiếu là cây biểu hiện ngay
Cây chỉ cần vi lượng ở mức vài phần triệu. Đó là một lượng cực nhỏ so với khối lượng đất. Nhưng vì đất trồng chậu bị rửa trôi thường xuyên, vi lượng dễ mất. Đặc biệt khi bạn tưới nhiều nước mỗi ngày, chất tan theo nước thoát ra đáy chậu.
Nhiều bạn hỏi vì sao bón phân giàu đạm mà lá vẫn vàng. Kiểm ra thì thiếu sắt hoặc thiếu kẽm. Đó là lý do chúng tôi luôn khuyên có sẵn một gói phân vi lượng tổng hợp. Xịt lá vài tuần một lần là đủ giữ nền.
Bảng NPK theo giai đoạn: cây con, sinh trưởng, ra hoa, đậu quả
Đây là phần chúng tôi xem là quan trọng nhất trong cả bài. Bón sai tỷ lệ lúc cây ra hoa thì bạn mất cả vụ. Bón đúng thì cây tự làm phần còn lại.
Một lỗi hay gặp là thấy cây ra hoa liền bón đạm để “nuôi cây”. Đạm cao lúc này làm cây mất cân bằng, dễ rụng hoa, rụng nụ. Cây tập trung ra lá thay vì giữ hoa.
Các con số dưới đây mang tính tham khảo, dựa trên kinh nghiệm bón cho chậu tại nhà. Tùy loại cây và tình trạng đất bạn có thể điều chỉnh.
- Giai đoạn cây con, mới nảy mầm: ưu tiên đạm nhẹ và lân vừa, thường dùng loại quanh 10-10-5 và pha loãng nửa liều. Không bón khi cây mới nhú hai lá mầm vì rễ còn quá yếu.
- Giai đoạn sinh trưởng ra lá thân: cần đạm cao, ví dụ 20-10-10 hoặc 16-16-8 pha đúng liều. Đây là giai đoạn bón đều nhất, khoảng 7–10 ngày một lần.
- Giai đoạn chuẩn bị ra hoa: chuyển sang loại lân cao hơn đạm như 10-30-10 hoặc 6-30-30. Nên ngưng đạm khoảng hai tuần trước khi cây làm nụ.
- Giai đoạn đậu trái, trái lớn: cần kali cao như 13-6-40. Bổ sung thêm canxi và bo để tránh nứt trái, rụng non.
Rau ăn lá 2-3 tuần đầu khác hẳn cà chua, ớt thời kỳ đậu trái
Rau ăn lá như cải, xà lách, rau muống chỉ cần 3–4 tuần là thu. Nên chúng cần đạm nhẹ trong suốt vòng đời, không cần nhiều lân hay kali. Bón đạm vừa đủ, tưới ẩm đều là rau xanh mướt. Chúng tôi thường chọn loại phân hữu cơ lỏng cho nhóm này vì an toàn với rau ăn sống.
Cà chua và ớt thì khác hẳn. Giai đoạn cây con 2–3 tuần đầu cần đạm để lên thân. Nhưng khi cây bắt đầu phân nhánh và làm hoa, bạn phải chuyển phân. Từ đó đến khi đậu trái, tỷ lệ kali phải cao. Nếu bón sai giai đoạn đậu trái, quả sẽ nhỏ và ít ngọt.
Chúng tôi thường chia một vụ cà chua thành ba chặng bón. Chặng đầu từ lúc trồng đến trước ra hoa dùng đạm cân bằng. Chặng hai lúc làm hoa chuyển sang lân cao. Chặng ba từ đậu trái trở đi dùng kali cao kèm canxi – bo. Ba chặng, ba gói phân, nhưng cây cho trái khác hẳn.
Bón gốc cung cấp nền dinh dưỡng chậm rãi. Phun lá thì hút nhanh hơn, thích hợp bổ sung vi lượng hoặc cấp cứu cây đang thiếu nặng. Cách kết hợp hợp lý là bón gốc đều, phun lá định kỳ 2–3 tuần một lần.
Lúc cây đang ra hoa, đừng đổ phân đậm vào gốc. Rễ giai đoạn này khá nhạy, nồng độ muối cao dễ làm sốc và rụng nụ. Phun lá loãng thì an toàn hơn nhiều. Nếu muốn đào sâu chuyện dinh dưỡng cho rau trồng tại nhà, bài về trồng rau muống tại nhà có phần lịch bón theo tuần khá dễ áp dụng.
Vi lượng cây cần: bảng 7 chất và dấu hiệu thiếu trên lá
Phần này hay bị xem nhẹ vì lượng cần quá nhỏ. Nhưng cây thiếu vi lượng thì biểu hiện rất rõ. Thường là biểu hiện đẹp mắt, dễ nhầm với bệnh.
Mỗi chất có một vai trò riêng trong cây. Sắt và magie liên quan đến diệp lục, tức là chuyện lá xanh. Kẽm và mangan giúp cây tổng hợp chất và chống stress. Bo và canxi lo chuyện hoa – trái. Đồng và molypden tham gia vào các phản ứng rất nhỏ nhưng quan trọng, đặc biệt là chuyển hóa đạm. Điểm chung là cây cần chúng ở lượng cực nhỏ, nhưng nếu thiếu thì không thể thay thế bằng chất khác.
Dưới đây là những dấu hiệu chúng tôi ghi lại sau nhiều lần gặp ở vườn nhà, kèm cách bổ sung phổ biến, dễ mua ở Việt Nam.
- Thiếu sắt: lá non vàng nhưng gân còn xanh rõ, nặng thì cả lá trắng bệch. Bổ sung bằng cách phun chelate sắt liều thấp, khoảng 1–2g mỗi lít, cách nhau 7–10 ngày.
- Thiếu kẽm: lá nhỏ, xoăn, đọt cụt, khoảng cách lóng ngắn lại. Phun kẽm sunphat khoảng 1g mỗi lít là đủ.
- Thiếu mangan: lá non lốm đốm vàng giữa các gân, có khi mép lá gợn sóng. Phun mangan sunphat loãng.
- Thiếu magie: lá già vàng nhưng gân còn xanh, tạo hình chữ V ngược. Tưới magie sunphat hoặc rắc vôi dolomite quanh gốc.
- Thiếu bo: nụ rụng, trái non rụng, đọt cây co cụm cứng đầu. Phun hoặc tưới borax nồng độ rất loãng.
Hai chất còn lại là đồng và molypden ít khi thiếu tới mức biểu hiện rõ. Chúng thường chỉ gặp ở đất cát hoặc đất đã trồng nhiều năm. Cách xử lý đơn giản nhất là dùng phân vi lượng tổng hợp dạng chelate, vừa đủ cho cả hai.
Bo cùng canxi lo chuyện hình thành tế bào, thành trái và giữ nụ. Một khi cây đang làm nụ mà thiếu hai chất này, chuyện rụng nụ hàng loạt xảy ra rất nhanh. Cây cà chua, ớt, dưa leo trồng chậu đều dễ gặp.
Khác với đạm hay kali, bo và canxi không di chuyển trong cây. Có nghĩa là cây không rút từ lá già bù cho chỗ mới. Bạn phải cung cấp liên tục trong giai đoạn cây làm hoa. Cách làm của chúng tôi là phun canxi – bo định kỳ bảy ngày một lần, từ khi cây bắt đầu phân nhánh. Liều nhẹ, đều đặn, hiệu quả tốt hơn là bón đậm một lần.
Nếu bạn đang trồng rau mầm hoặc các loại rau ngắn ngày trong khay, nhu cầu vi lượng cũng khác so với cây trồng chậu lâu năm. Bài rau mầm là gì và cách trồng tại nhà có nói rõ hơn về vòng đời ngắn nên ít cần bổ sung vi lượng phức tạp.
Bạn có thể mua riêng từng chất hoặc mua gói vi lượng tổng hợp. Với vườn nhà quy mô nhỏ, gói tổng hợp tiện hơn nhiều. Hàm lượng đã cân sẵn, không sợ pha nhầm. Nhất là với bo — chất này chỉ cần dư một chút là cây ngộ độc, biểu hiện đọt cháy.
Đọc đất và nước tưới trước khi quyết định bón
Phần này đa số người trồng bỏ qua. Bón phân mà không nhìn đất với nước thì như nấu ăn mà không nếm. Bao nhiêu thứ đổ vào rồi vẫn không ngon, vì chưa đo đúng khẩu vị.
Quy tắc đơn giản để nhìn lá mà đoán: lá vàng phía dưới, già trước, thường là thiếu chất di chuyển được — đạm, kali, magie. Cây rút chất từ lá già chuyển lên lá non nên lá già vàng trước. Còn lá non trên ngọn vàng trước, gân còn xanh, thường là thiếu chất không di chuyển được — sắt, kẽm, canxi, bo. Cây không bù được nên chỗ mới bị ảnh hưởng nặng nhất.
Hai câu dễ nhớ để phân biệt: “vàng dưới do chất chạy được, vàng trên do chất đứng yên”. Hiểu nguyên tắc này rồi, nhìn lá là bạn đoán được kha khá.
Độ pH ảnh hưởng lớn: đất chua chặn hấp thu P và vi lượng
pH là thang đo độ chua – kiềm, tính từ 0 đến 14. Con số 7 là trung tính. Cây trồng chậu phổ biến thích pH từ 5,5 đến 6,5, tức là hơi chua nhẹ. Nếu đất xuống dưới 5, lân bị khóa lại, sắt và mangan cũng khó hút. Cây no phân mà vẫn đói.
Ở Việt Nam, đất trồng mua sẵn thường đã chỉnh pH tạm ổn. Nhưng sau vài tháng tưới nước máy, pH có xu hướng dịch chuyển. Bạn có thể dùng giấy quỳ hoặc bút đo pH, giá vài chục đến vài trăm ngàn đồng tùy loại. Đo được pH là bước rẻ tiền mà giải quyết được nhiều vấn đề.
Nước máy để tưới nên phơi trước, nước giếng cứng dễ gây thừa canxi
Nước máy có clo để khử trùng. Clo không giết cây ngay, nhưng về lâu về dài ảnh hưởng tới vi sinh vật có lợi trong đất. Cách xử lý đơn giản là đựng nước trong xô, để ngoài nắng khoảng 4–6 giờ. Clo bay hơi, nước dịu hơn. Chúng tôi thường đựng sẵn hai xô, dùng xoay vòng.
Nước giếng ở nhiều vùng đồng bằng sông Hồng và miền Tây có độ cứng cao. Nghĩa là chứa nhiều canxi và magie. Tưới lâu ngày thì canxi tích tụ trong đất. Canxi thừa khóa vi chất khác, nhất là sắt và kẽm. Cây có triệu chứng thiếu sắt mà bón bao nhiêu sắt vẫn không đỡ.
Nếu chắc trong nhà dùng nước giếng, bạn nên kiểm độ cứng và định kỳ rửa đất. Cách rửa là tưới thật nhiều để nước cuốn bớt muối xuống đáy chậu. Vườn trồng trong chậu nhựa cũng có điểm này cần lưu ý. Bạn xem thêm ở bài so sánh ba loại chậu trồng cây để hiểu vì sao thoát nước tốt lại quan trọng tới vậy.
Về nhịp bón, rau ăn lá sống ngắn, hút chất nhanh nên bón mỗi 7–10 ngày với nồng độ loãng. Cà chua và ớt trồng chậu thì 7–10 ngày một lần trong mùa quả. Cây ăn trái lâu năm như chanh, quất trồng chậu có thể bón 3–4 tuần một lần, đậm hơn chút.
Nhịp này không cứng. Bạn nhìn cây và nhìn đất mà điều chỉnh. Nhưng quan trọng là giữ đều. Cây đã quen dinh dưỡng loãng đều thì đổi sang bón đậm một lần dễ bị sốc hơn là bón từ từ.
Khi nào cây cần đổi dinh dưỡng theo mùa
Giai đoạn phát triển là trục ngang, mùa là trục dọc. Bỏ qua một trục là bạn đang đoán. Chúng tôi ở Việt Nam, có mùa mưa rất rõ ở hai miền, nên chuyện theo mùa không thể bỏ qua.
Mưa lớn kéo dài rửa trôi đạm và kali khỏi đất chậu rất nhanh. Chất tan theo nước chảy xuống đáy và ra ngoài, nhất là khi chậu đặt ngoài trời. Sau vài trận mưa to, cây có thể biểu hiện thiếu đạm dù bạn mới bón trước đó một tuần.
Cách chúng tôi làm là tăng tần suất bón trong mùa mưa nhưng giảm lượng mỗi lần. Bón loãng thường xuyên, nhất là đạm và kali. Với chậu ngoài trời, có thể dùng phân chậm tan dạng hạt rải trên mặt đất. Chất tan từ từ, ít bị nước cuốn đi trong một trận mưa.
Mùa lạnh thì ngược lại. Ở miền Bắc, cây sinh trưởng chậm, rễ hút ít hơn hẳn. Bạn vẫn bón như mùa hè thì phân tồn trong chậu, muối tích tụ, rễ bị sốt. Một dấu hiệu nhận biết bạn đang bón quá tay trong mùa lạnh là đầu chóp lá khô, mép lá vàng cháy. Cây không lớn nhưng ngọn cứng lại. Lúc đó nên tưới nhiều nước cho trôi bớt muối, tạm ngưng phân hai tuần.
Chúng tôi thường điều chỉnh theo nhiệt độ. Dưới 18°C thì giảm nửa lượng phân. Dưới 12°C thì gần như ngưng, chỉ giữ nước ẩm. Cây vẫn sống, chỉ chậm lại, và đó là chuyện bình thường của mùa đông.
Còn cây mới sang chậu thì cần chờ bộ rễ ổn định rồi mới bón đậm. Khi sang chậu, rễ bị tổn thương trong quá trình bứng và vặt đất. Cây cần thời gian lành rễ trước khi hút được chất. Bón đậm lúc này thì chất nằm đó, rễ chưa hút, muối lại gây sốt thêm. Chúng tôi chờ 10–14 ngày sau khi sang chậu rồi mới bón nhẹ. Giá thể sang chậu thường đã có chút dinh dưỡng nền, đủ cho cây sống qua hai tuần đầu.
Sai lầm phổ biến khiến cây chết vì bón phân
Phần này chúng tôi ghi ra vì đã thấy quá nhiều lần. Cây chết vì bón phân nhiều hơn là vì sâu bệnh. Đau là chủ vườn thường không nhận ra cho tới khi quá muộn.
Lỗi nặng nhất là dùng nồng độ đặc cho cây con hoặc cây vừa sang chậu. Cây con có bộ rễ rất nhỏ, vài sợi tơ mảnh. Nó cần chất loãng hơn cây trưởng thành, thường chỉ khoảng một nửa liều khuyến nghị. Đổ phân đặc vào cây con giống như cho em bé ăn cơm người lớn. Ruột non không chịu nổi.
Dấu hiệu cây con bị sốt phân thường thấy là lá non đột nhiên xỉu, rìa lá khô cháy, đất quanh gốc có mùi hăng. Lúc đó bạn nên tưới thật nhiều nước sạch cho phân trôi xuống đáy chậu. Sau đó đặt chậu vào chỗ mát vài ngày và đừng bón gì thêm trong hai tuần kế tiếp.
Lỗi thứ hai là bón liên tục mà không quan sát cây. Nhiều bạn nghĩ rằng bón đều đặn là tốt, nên cứ theo lịch mà bón, bất kể cây đang khỏe hay đang yếu. Nhưng cây đang bị stress vì nắng hay vì úng thì bón thêm chính là đẩy cây vào thế khó hơn.
Lỗi thứ ba là trộn nhiều loại phân cùng lúc. Bạn có phân NPK, phân hữu cơ, phân vi lượng, rồi phun thêm phân lá. Cộng lại thì nồng độ muối trong đất tăng cao. Cây không cần nhiều chất đến vậy trong một lúc. Với vườn nhỏ, chọn một loại nền và một loại bổ sung là đủ. Nếu bạn muốn tự ủ phân từ rác nhà bếp, bài tận dụng vỏ trứng và bã cà phê làm phân bón hữu cơ có hướng dẫn từng bước khá dễ làm.
Ghi chú cuối: bón phân là để cây tự lo phần còn lại
Chúng tôi muốn khép lại bằng một suy nghĩ đã theo đội ngũ qua nhiều vụ trồng. Dinh dưỡng cho cây trồng không phải là chuyện bạn cho cây bao nhiêu. Nó là chuyện cây hấp thu được bao nhiêu và vào lúc nào. Bón đúng chất, đúng lúc, đúng liều thì cây tự làm phần còn lại. Bón sai thì bạn mất công, mất tiền, mà cây có khi còn chết.
Với vườn nhà, chúng tôi vẫn khuyên giữ mọi thứ đơn giản. Một gói phân nền cân bằng cho giai đoạn sinh trưởng. Một gói lân cao cho giai đoạn làm hoa. Một gói kali cao cho giai đoạn đậu trái. Thêm một gói vi lượng tổng hợp phun lá định kỳ. Vậy là đủ cho hầu hết loại cây trồng chậu ở Việt Nam.
Và trước khi mua thêm bất kỳ loại phân nào, hãy kiểm tra đất và nước tưới. Nếu đất úng, nếu pH lệch, nếu nước tưới cứng, thì giải quyết mấy chuyện đó trước. Cây xanh trở lại có khi không cần thêm một hạt phân nào. Bạn cứ thử một vụ như vậy xem, rồi so sánh với cách bón dày.
